Trải qua 81 năm xây dựng và phát triển, ngành KTTV Việt Nam đã không ngừng trưởng thành, khẳng định vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội, phòng, chống thiên tai, ứng phó với biến đổi khí hậu, bảo đảm quốc phòng, an ninh và phục vụ phát triển bền vững đất nước. Đây là kết quả của sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Nhà nước cùng sự nỗ lực, trách nhiệm và cống hiến của nhiều thế hệ cán bộ, công chức, viên chức, người lao động trong toàn ngành.

Ngày 03/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ban hành Sắc lệnh số 41, đưa Sở Thiên văn và Đài Thiên văn Phủ Liễn về trực thuộc Bộ Giao thông Công chính, đặt nền móng cho tổ chức KTTV của nước Việt Nam mới. Những năm tiếp theo, bộ máy ngành từng bước được kiện toàn; Nha Khí tượng được thành lập năm 1955, Nha KTTV năm 1956 và đến năm 1976, Tổng cục KTTV được thành lập trên cơ sở hợp nhất Nha Khí tượng và Cục Thủy văn. Năm 1975, Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), mở rộng quá trình hội nhập và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực KTTV.

Quan trắc viên Trạm Khí tượng Đông Hà kiểm tra thiết bị quan trắc tự động, góp phần bảo đảm dữ liệu được thu thập liên tục, chính xác - Ảnh: P.Q

Trong những năm kháng chiến, đội ngũ KTTV đã vượt qua muôn vàn khó khăn, vừa quan trắc, vừa chiến đấu và bảo đảm dòng thông tin phục vụ sản xuất, giao thông, quốc phòng, phòng chống bão lũ. Đặc biệt, trong thời kỳ chiến tranh phá hoại ở miền Bắc, mặc dù gần 40% số trạm bị đánh phá, công tác quan trắc vẫn được duy trì liên tục, bảo đảm số liệu kịp thời phục vụ chỉ đạo phòng chống thiên tai và các nhiệm vụ chiến đấu. Hai mươi cán bộ quan trắc KTTV đã anh dũng hy sinh trong khi làm nhiệm vụ. Đây là những đóng góp thầm lặng nhưng đặc biệt quý báu, tạo nên truyền thống tận tụy, kiên cường của ngành KTTV Việt Nam.

Từ một mạng lưới quan trắc còn thưa thớt, đến nay ngành đã xây dựng và duy trì hơn 2.850 trạm KTTV, đo mưa, đo mặn… trên toàn quốc; mức độ tự động hóa ngày càng cao, trong đó quan trắc khí tượng đạt 65%, đo mưa 100%, giông sét 100%, thủy văn 73,9%, hải văn 83,3% và bức xạ 100%. Hệ thống quan trắc hiện đại góp phần cung cấp nguồn số liệu liên tục, chính xác, phục vụ hiệu quả công tác dự báo, cảnh báo thiên tai và quản lý tài nguyên, môi trường.

Sơ đồ các đơn vị trực thuộc Cục Khí tượng Thủy văn

Cùng với quan trắc, năng lực dự báo và cảnh báo KTTV đã có bước tiến mạnh mẽ. Trong giai đoạn 2018 - 9/2026, ngành đã theo dõi, dự báo 171 đợt không khí lạnh, 20 áp thấp nhiệt đới, 67 cơn bão và hơn 300 trận lũ lớn, nhỏ trên các lưu vực sông. Thời gian dự báo bão, áp thấp nhiệt đới được nâng lên 36 giờ, nhiều cơn bão có quỹ đạo ổn định được dự báo trước 60 - 72 giờ; cảnh báo rét đậm, rét hại có thể thực hiện trước 48 - 72 giờ. Công tác dự báo đã góp phần quan trọng giúp các cấp chính quyền, lực lượng chức năng và người dân chủ động ứng phó, giảm thiểu thiệt hại do thiên tai gây ra.

Một dấu ấn nổi bật của chặng đường phát triển là việc đẩy mạnh khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và hiện đại hóa. Ngành đã ứng dụng các mô hình dự báo số trị hiện đại, hệ thống dự báo tổ hợp, dữ liệu vệ tinh, ra đa thời tiết, hệ thống tính toán hiệu năng cao và cơ sở dữ liệu KTTV; từng bước nâng cao chất lượng dự báo mưa lớn, bão, lũ, ngập lụt, hạn hán, lũ quét và sạt lở đất. Hệ thống cảnh báo lũ quét, sạt lở đất thời gian thực đã được chi tiết hóa đến cấp xã, hỗ trợ cơ quan chức năng và người dân tiếp cận thông tin nhanh chóng hơn.

Song song đó, công tác xây dựng thể chế, nghiên cứu khoa học, đào tạo nguồn nhân lực và hợp tác quốc tế ngày càng được chú trọng. Trong giai đoạn 2018 - 9/2026, 49 văn bản quy phạm pháp luật về KTTV đã được ban hành; nhiều sáng kiến, giải pháp kỹ thuật được nghiên cứu và áp dụng vào thực tiễn. Giai đoạn 2015 - 9/2026, toàn ngành ghi nhận 943 sáng kiến các cấp, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý, quan trắc, dự báo và cung cấp thông tin KTTV. Hợp tác với WMO, ASEAN và nhiều đối tác quốc tế tiếp tục được mở rộng, qua đó nâng cao vị thế và năng lực của KTTV Việt Nam.

Hội thảo: “Hợp tác đào tạo và nghiên cứu khoa học ứng dụng” nhằm tăng cường hợp tác toàn diện trong nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và phát triển nguồn nhân lực giai đoạn 2026–2030.

Những thành tựu đó được ghi nhận bằng nhiều phần thưởng cao quý của Đảng và Nhà nước, trong đó có Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập hạng Nhất, Huân chương Lao động và nhiều danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng khác; đặc biệt năm 2025, ngành được tặng Huân chương Lao động hạng Nhất.

Bước vào giai đoạn mới, ngành KTTV Việt Nam tiếp tục hướng tới mục tiêu đến năm 2030 đạt trình độ khoa học công nghệ tiên tiến của khu vực châu Á và đến năm 2045 có năng lực tương đương các nước phát triển trên thế giới. Phát huy truyền thống 81 năm, ngành sẽ tiếp tục hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, đẩy mạnh trí tuệ nhân tạo, mô hình số trị thế hệ mới, dữ liệu mở, hạ tầng tính toán hiện đại và hợp tác quốc tế, qua đó cung cấp ngày càng tốt hơn những thông tin khoa học, chính xác, kịp thời, góp phần bảo vệ cuộc sống Nhân dân và xây dựng một Việt Nam phát triển bền vững, an toàn trước thiên tai và thích ứng hiệu quả với biến đổi khí hậu.